Nieuwsbericht

10 oktober 2017

Gegist bestek

Door de afgelegde afstand bij te houden en de koers, hielden de zeelui hun geschatte positie bij: dit noemen we 'gegist bestek'. 

Bepalen van de lengtegraad

Om de geografische lengte te bepalen is tijdmeting noodzakelijk: per etmaal draait de aarde éénmaal om haar as, zodat gesteld kan worden dat per 15 graden (360/24) één uur verstrijkt. Dat betekent ook dat indien er tussen twee plaatsen een uur tijdsverschil wordt gemeten, deze dus 15° uit elkaar moeten liggen.

De theorie was al bekend sinds de oudheid, maar om de lengtegraad te kunnen bepalen aan de hand van de hoogte van de zon, heb je wel een heel nauwkeurige klok nodig. Dat was in de tijd van Tasman een probleem: tot ver in de achttiende eeuw waren klokken erg gevoelig voor het geslinger aan boord van een schip.

Zeelieden hielden de tijd bij door de 'glazen' te slaan: de scheepszandloper deed er een half uur over om van het ene in het andere glas te lopen. Het bijhouden ging vaak fout, daarom moest de bemanning bij het draaien van de zandloper een slag op de bel geven. Meer uitleg hierover op de VOC-site.  

Voor de zeevarende Republiek was de kwestie van de lengtegraad zo nijpend dat de Staten-Generaal een beloning uitloofden voor een oplossing. Om de inzendingen die daarop binnenkwamen te beoordelen, was een deskundige jury nodig. Daarin zat onder andere de kaartenmaker Willem Blaeu.

Eén van de voorstellen die binnenkwam, was van het genie Galileo Galilei. Hij had ontdekt dat Jupiter vier satellieten had, die regelmatig om de planeet draaiden. Die konden samen dienstdoen als astronomische klok voor zeelui. Blaeu en de rest van de jury besloten Galileo een voorlopige prijs te geven. Het plan was om de methode nader te onderzoeken, maar voor het zover kwam, overleed zowel Galileo als Blaeu. Later zou blijken dat de satellietklok in de praktijk moeizaam af te lezen was.

Het bepalen van de lengtegraad bleef tot ver in de 18e eeuw een probleem. Pas omstreeks 1762 maakte de Brit John Harrison de eerste voor navigatie geschikte chronometer. 

Hier meer over hoe men de breedtegraad bepaalde.

 

 Handlog voor het bijhouden van de snelheid - collectie Zuiderzeemuseum

Handlog voor het bijhouden van de snelheid - collectie Zuiderzeemuseum